|
Battani
Ebu Abdullah
Muhammed bin Cabir bin Sinan er-Rekki es-Sabi el-Battani
(858,Harran-929,Samara yakınlarındaki Kasr el-Cis kazası) Latince
Albategnius, Albategni ya da Albatenius olarak bilinen, Arap
astronom, astrolog ve matematikçidir. Şu anda Türkiye'de bulunan
Urfa şehrinin bir ilçesi olan Harran'da doğmuştur[1]. Lakabı olan
es-Sabi soyunun, yıldızlara ibadet eden Sabi dinine mensup olduğunu
gösterir. Fakat onun tam künyesi, bizi onun Müslüman olduğu sonucuna
götürür.[2]
Astronomi
çalışmaları
Battani'nin
astronomideki en çok bilinen başarılarından biri Güneş Yılını 365
gün, 5 saat,46 dakika ve 24 saniye olarak ölçmüş olmasıdır.
Battani'nin Zij
adı verilen çalışması Johannes Kepler, Tycho Brahe gibi Avrupalı
astronomlar üzerinde büyük bir etki yaratmıştır. Nicolaus
Copernicus,Zij üç defa Latince'ye çevrilmesine rağmen, O'ndan
yaklaşık 700 yıl önce yaşamış Battani ne yazdıysa eserlerinde tekrar
etmiştir.
Modern dünya,
Battani'ye bilim dünyasına katkılarından dolayı hürmetini, saygısını
göstermiş ve Ay'daki bir bölgeye Albategnius olarak ismini
vermiştir.
Battani, Suriye'de
Rakka ve vefat ettiği şehir olanŞam'da çalışmalar yapmıştır.
Battani, Batlamyus'un bazı yanlışlarını düzeltmiş ve yeni Güneş ve
Ay tablolarında derlemiştir. Uzun süre bilim dünyasında otorite
olarak kabul edilmiştir. Güneş'in enberi hareketlerini keşfetmiş,
gök kürenin bölümleri üzerine çalışmalar yapmış ve muhtemelen
5.yüzyılda yaşamış olan Hintli astronom Aryabhata'dan bağımsız
olarak, sinüsün ve kısmi olarak da tanjantın hesaplamadaki
kullanımınlarını açıklamış ve böylece modern trigonometrinin
temelini atmıştır. Battani bunlardan başka astronomide, ekinoksların
devinme hareketlerinin değerlerini ve ekliptik eğimi çok yakın bir
oran bularak hesaplamıştır. Battani, tablolarında devinim için
tekdüze değerlendirmeler kullanmıştır.
O'nun en önemli
çalışması olan Zij ya da ayarlı astronomik tablolar, Plato
Tibirnitus tarafından 1116 yılında De Motu Stellarum olarak
Latince'ye çevrilen 57 bölümden oluşan el-Zij es-Sabi adlı eseri
Avrupa astronomisinde büyük bir etki bırakmıştır. Zij, biraz Hintli
etkisi görülen Batlamyus teorisi üzerine bina tesis edilmiştir.[3]Bu
eserin bir yeni baskısı 1645 yılında Bologna'da ortaya çıkmıştır.
Plato'nun orjinal el yazısıyla yazdığı nüshası Vatikan'da; ve
Battani tarafından yazılmış bir el yazma tezi ise Escorial
Library'de astronomik kronoloji bölümünde muhafaza edilmektedir.
Battani, gelişmiş
ay ve güneş tabloları kullanarak yaptığı gözlemler boyunca, Güneş'in
dışmerkez kuvvetinin değiştiğini, modern astronomide Dünya'nın Güneş
etrafındaki bir eliptik yörünge üzerindeki hareketinin eşitliğini
keşfetmiştir. [4]
Kopernik, Kopernik
Devrimi'ni başlatan De Revolitionibus Orbium Coelestium adlı
kitabında Battani'ye olan minnetini dile getirmiş ve birçok yerde
O'ndan alıntılar yapmıştır.
Matematik
Battani,
matematikte trigonometride günümüzde kullanılan formüller
üretmiştir:
Ayrıca sin x = a
cos x eşitliğini buldu, formül:
Battani,el-Mervezi'nin
tanjant fikrini,tanjant ve kotanjant hesaplamaları amacıyla
denklemler geliştirmek için konu hakkındaki matematiksel tablolarını
derleyerek kullanmıştır.Bundan başka sekant ve kosekantın işteş
fonksiyonalrını keşfetmiş ve O'nun gölgelerin tablosu olarak
adlandırdığı,kosekantlar hakkındaki ilk mateamtiksel tabloyu,1'den
90'a kadar her bir dereceyi içerecek şekilde hazırlamıştır.[5]
Saygınlığı
Aydaki Albategnius
kraterinin adı O'nun adına ithafen verilmiştir.
Star Trek: Voyager
filminde Excelsior-class starship USS Al-Batani [sic] NCC-42995 adlı
uzay gemisi Kathryn Janeway'in ilk uzay görevi olarak O'nun adıyla
adlandırlmıştır.
Kaynakça
http://wwwdaviddarling.info/encyclopedia/A/Albategnius.html
http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Battani.html
E. S. Kennedy, A
Survey of Islamic Astronomical Tables, (Transactions of the American
Philosophical Society, New Series, 46, 2), Philadelphia, 1956, pp.
10-11, 32-34
^ C. Singer
(1959), A Short History of Scientific Ideas, p. 151, Oxford
University Press (cf. Salah Zaimeche (2002), Muslim Observatories,
FSTC)
^ ^ "trigonometry".
Encyclopædia Britannica. britannica.com/EBchecked/topic/605281/trigonometry.
Retrieved on 2008-07-21
alıntı;vikipedy |
