|
| |||||
|
|
|
||||
|
Kolesterol Kolesterol; safra, böbrek üstü bezleri, dalak, karaciğer, beyin, sinir ve kanda bulunan kristal beyaz renginde yağ yapısında bir maddedir. Alyuvarların zehirlerden korunması, sinir dokularının sağlamlığı, mikroplarla savaş için deri altında muhafaza görevi ve dokulardaki su dengesini sağlamak gibi görevleri vardır. 100 gram kan için 180 ile 230 miligram kolesterol normaldir. Daha fazlası kanda kolesterol yüksekliği hastalığını doğurur. Beyindeki ince damarların, kalpteki ince damarların tıkanmasına özellikle de damar sertliğine sebep olur. Tahlil Şart.
Damarlardaki Kolesterol
Normal ve Tıkalı Damarlar Kolesterol, kalp-damar hastalıklarına yol açan en büyük nedenlerden biridir. 1984 yılına gelene dek kolesterolün zararları bilinmekteydi, ama 150 milyon dolara malolan bir araştırma, önemli bir gerçeği gözler önüne serdi: Kolesterolün %1 azaltılmasıyla kalp krizi riskinin %2 azaldığı ortaya kondu. On yıl süren araştırmalarda, aynı yaş, kilo, sigara alışkanlığı ve tansiyona sahip erkeklerden kolesterolü %10 daha düşük olan hastaların kalp krizine yakalanma şansları %20 düşüyordu. Ulusal Sağlık Enstitüleri tarafından yapılan bu araştırmadan sonra başka geniş kapsamlı araştırmalar da benzer sonuçlar vermiştir: Kolesterolü azaltmak atheroskleroz ve kalp krizi riskini azaltmaktadır.
KOLESTEROL NEDİR? Kolesterol vücudumuzun ihtiyaç duyduğu, yağ benzeri maddelerdir. Bu maddeler hem vücut tarafından üretilir; hem de dışardan besin yoluyla alınır. Kandaki kolesterolün yaklaşık % 85'ini vücut kendi üretir, % 15'ini besinlerden alırız. Vücudumuzda karaciğer tarafından üretilen kolesterol; et, tavuk, süt, yumurta gibi hayvansal ürünlerde bulunur. Aynen insanlarda olduğu gibi hayvanların da her hücre zarında kolesterol vardır. Bu yüzden yediğimiz et veya tavuk tamamen yağsız gözükse dahi, kolesterol etin her yerinde bulunduğundan, yediğimiz etin kolesterolünü de kendi bünyemize geçirmiş oluruz. Ne yazık ki, hayvani gıdalardan aldığımız kolesterolün bir çoğu fazlalıktır, ve kullanılamayan kolesterol vücutta birikir; bu da kalp hastalıkları başta, bir çok hastalığın nedeni olabilir.
Sigara ve Madde bağımlılığı sizi farklı bir dünyaya taşır Kolesterol yağa benzer bir yapıda olduğundan, yüksek oranda sudan oluşan kanın içinde tek başına dolaşamaz. Karaciğerden hücrelere gidip gelebilmek için taşıyıcılara ihtiyacı vardır. Bu taşıyıcılara lipoprotein diyoruz. Kolesterolü taşıyan iki tip taşıyıcı bulunuyor kanımızda : Kötü huylu kolesterol denilen, düşük yoğunluktaki lipoproteinler (LDL) ve iyi huylu olanı: yüksek yoğunluktaki lipoproteinler (HDL).
LDL'ye kötü huylu denmesinin nedeni, karaciğerden aldığı kolesterolü hücrelere taşırken, bazen damar çeperlerinde düşürerek, kanda erime özelliği olmayan bu maddeciklerin birikmesine, plak oluşturmasına neden olmalarıdır. Oysa HDL, hücrelerdeki fazla kolesterolü alıp, safraya dönüştürülmek üzere karaciğere geri taşıma görevini üstlenmiştir. Ayrıca damarlara yapışmış olan kolesterolü de elektrikli süpürge gibi çekip alarak temizlemek yine HDL'ye düşer. Dolayısıyla HDL'mizin yüksek olması kolesterolün damarlarımıza yaptığı zararı azaltabilir. Ne yazık ki Türkler üzerinde yapılan araştırmalarda, bizim HDL düzeylerimizin genetik olarak düşük olduğu ortaya çıkmıştır. (İdeal rakamlar kadınlarda <45, erkeklerde <35 mg/dl.dir.) Hafif bir spor yapmanın, bir kadeh kırmızı şarabın ve zeytinyağının iyi kolesterolü yükselttiği ispatlanmıştır. Total kolesterolü yükselten ve düşüren faktörler ve gıdaları aşağıda inceleyeceğiz.
Total kolesterol ve LDL ve HDL düzeyleri için rakamlar şöyledir: (mg/dl)
TOTAL KOLESTEROL LDL HDL İDEAL 200'den az 130'dan az 35'ten fazla (erkek) SINIRDA RİSK 200-239 130-159 45'ten fazla (kadın) YÜKSEK RİSK 240'tan fazla 160'tan fazla
Kandaki kolesterol düzeyimizi ölçtürdükten sonra, genellikle aklımızda total kolesterol değeri kalır. Bu yanlış sayılmaz, ne de olsa total kolesterolümüzün % 70-90'ı kötü kolesterol yani LDL'dir. Ama iyi ve kötü kolesterol düzeylerimizi bilmemiz yararlıdır. LDL'nin 160'ı aşması, tehlike sinyalleri verir. Koroner kalp hastalığı olanların LDL'yi 100 mg/dl altında tutması gerekir.
Vücudumuzdaki atar damar sistemi Kolesterolü düşük tutmak için neler yapmalı? Kalıtımsal faktörlerin dışında, hiç bir etkenin kandaki kolesterol düzeyini diyet ve fiziksel hareketlilik kadar etkilemediği defalarca doğrulanmıştır.
BESLENME: Genel kural; besinlerden alınan hayvansal yağ ve kolesterol miktarını mümkün olduğunca azaltmaktır. (Balıkyağı hariç)
KAÇINILMASI GEREKENLER: Sakatat, katı yağlar, etin yağlı kısımları, kıyma, hamburger, salam, sosis, sucuk, tavuğun derisi, kızarmış balık, karides, kalamar, havyar, ahtapot, midye tava, çedar,kaşar ve krem peynir tipi yağlı peynirler, yağlı sütle yapılmış tatlılar, poğaça, açma, kurabiye, çikolata, yağlı kek ve benzerleri, pasta, krema, kızartmalar, cips, kaymak, yağlı yoğurt ve mayonez, hazır soslar, hindistan cevizi, fazla şekerli, tuzlu ve rafine edilmiş gıdalar.
DOKTOR KONTROLLERİNİN PERİODİK OLARAK UYGULANMASI, KALP-DAMAR SAĞLIĞINIZ İÇİN ÖNEMLİDİR YENİLEBİLENLER: Tüm sebze ve meyveler, baklagiller (fasulye, mercimek,nohut, bezelye...), soğan, sarımsak, esmer ekmek, makarna, çavdar ekmeği, yulaf, mısır gevreği, bulgur, pirinç, patates, yarım veya yağsız süt, peynir ve yoğurt; haftada 3-4 yumurta*, yağsız tarafından dana eti, tavuk, hindi, sıvı yağlar(tercihen zeytinyağı), ceviz, fındık, badem, kestane, istiridye, yağsız sütle yapılan muhallebi, sütlaç gibi tatlılar, ızgara veya buğulama balık (özellikle kuzeyin yağlı balıkları, somon, ton, lagos, orfoz...vs.)
*Uzun süre yumurta, çok kolesterol içerdiği için kısıtlanmaktaydı. Sonradan yapılan araştırmalarda, kendi kolesterol içeren gıdalardan çok, trans yağ asitleri taşıyan (yani margarin gibi hidrojene edilmiş), doymuş yağ içerenlerin daha zararlı olduğu görüşü önem kazandı.
ÖNEMLİ NOT: Yağlı balıkları hazırlarken, dışardan yağ eklenmemeli. Balık yağında iyi kolesterolü artıran, dolayısıyla total kolesterolü düşüren omega 3 asitleri vardır, dolayısıyla çok faydalıdır. Ayrıca zeytinyağında da aynı asitler mevcuttur. Bu yüzden Akdeniz tipi beslenenlerle, yağlı balık yiyen Eskimolarda hemen hemen hiç damar rahatsızlıkları görülmemektedir.
Tüm yemekleri, makarna, pilav dahil, mümkün olduğunca zeytinyağıyla yapmalı. Ayrıca eczaneden alınan balıkyağı haplarından kullanılabilir. Doymamış yağlar kolesterolü düşürse de, yağın her türü kilo aldırdığından çok fazla tüketilmemeli. Ayrıca yulaf, kepek ve taze sebze meyvenin, soya ürünleri ve baklagiller gibi lifli gıdaların da kolesterol düşürmede etkisi büyüktür. Ana mönüyü bunlar oluşturmalı.
Gizlenen gerçek: Damarlarda kolesterol değil, kalsiyum birikiyor!
Damarların yaşla birlikte yavaş yavaş tıkandığı, kan akışının yavaşladığı, çeşitli doku ve organlara ait hücrelerin bu nedenle doğru dürüst beslenemediği, damarlarda tıkanıklar oluştuğu ve bu durumun kalp krizi dâhil birçok hastalığa neden olduğu tartışmasız bir gerçek…
Fakat söylenmeyen, nedense insanlar tarafından anlaşılması istenmeyen asıl gerçeği de lütfen görelim: Damarlarda tıkanıklığa ve daralmalara yol açan ‘aterom plağı’ adı verilen oluşumun yapısı, içeriği bu noktada gerçekten de çok önemli, çünkü gizlenen gerçekleri buradan da anlayabilirsiniz.
Daha önce yapılmış birçok araştırma var[1] ve biz de defalarca yazdık[2], yazılarımızı okuyanlar tekrarlar nedeniyle biraz sıkılacak ama yine yazalım. Damarları tıkacı yani aterom plağındaki bileşenler: Kalsiyum % 50, makrofaj ve hücre kalıntıları % 45, kolesterol % 3, diğer farklı bileşenler ise % 2 kadardır. Kısaca damarlarımızı tıkayan aterom plağını, buruşturup top şekline getirdiğiniz 100 cm’lik bir mezura olarak düşünün, buruşturulan 100 cm'lık mezuranın sadece 3 cm’lik kısmı kolesteroldür geriye kalan 97 cm’lik kısmın 50 cm’si kalsiyumdur.
‘Yağlar ve kolesterol damarlarda birikir’ diyebilen doktorlarımıza ‘kalsiyum da birikmiyor mu?’ diye mutlaka sorun! Nasıl bir sihirli-büyülü etkiyle % 3’ lük kolesterolün, % 97’lik kısmı oluşturduğunu, her şeye rağmen damar tıkanmalarında onlara göre, asıl gerçek suçlunun kolesterol olduğunu (?) dinlerken oldukça fazla eğleneceksiniz!
Sözün kısası, şayet gerçekten damarlarınızda daralmadan, kalp krizinden korkuyorsanız ve bu konuda gerçekten emin olmak istiyorsanız yapılacak tek şey var: Bazı (radyasyon vb) riskleri göze alıp, doktor kontrolünde damarlarınızdaki kalsiyum (birikim) miktarını ölçtürmek, bu konuda yapabileceğiniz en iyi ve en gerçekçi adım bu olacaktır.
Damarlardaki kalsiyum miktarının ölçülmesi damar tıkanıklığı ve kalp krizi riskleri konusunda iddia edilen birçok risk faktörüne göre en gerçekçi değerlendirmedir. Nedeni basit, çünkü bu yöntem; düşük ya da yüksek kan kolesterol, tansiyon, şeker, böbrek hastalığı gibi bazı sözde risklerden son derece bağımsız; söylemlere, istatistiklere, tahminlere ve kolesterol dedikodularına göre değil, nesnel fiziksel gerçeklik kavramı (kalsiyum birikimi) üzerinde çalışır. Nesnel gerçek, kalsiyum birikiminin damarlarda kolesterolden 20 kat fazla görülmesi, kalsiyum birikiminin çok yoğun olması ve damarlardaki kalsiyum miktarının çeşitli yöntemlerle şimdi çok rahat ölçülebiliyor olmasıdır. Kan kolesterol düzeyi ne olursa (düşük ya da yüksek) olsun, şayet damarlarda kalsiyum birikimi yoksa söz konusu kişinin kalp krizi geçirme ihtimali hiç yoktur, yani kalp krizi geçirme ihtimaliniz ‘yüzde sıfır’dır.[3]
Bizim defalarca söylediğimiz ve ‘kolesterol ve akıl oyunları’ kitabında geniş yer verdiğimiz konu şu sıralarda yine tekrar gündemde. Nitekim en son olarak, yakın bir zamanda Tamar S. Polonsky ve arkadaşlarının[4] yaptığı bir çalışmada bunu doğrulamaktadır. Bu son araştırma sağlık haberlerimizde[5] şöyle yer aldı:
”…. ABD'de yapılan bir araştırmaya göre, kalp damarlarındaki kalsiyum oranı, kalp krizi riskini önceden haber verebilecek. Kalp damarlarındaki kalsiyum oranının, kalp krizi riskini önceden haber verebileceği belirtildi. Amerikan Tıp Derneğinin (JAMA) dergisinde yayımlanan araştırmada, kalp damarlarında kalsiyum birikmesinin kalp ve damar hastalıklarının habercisi olabileceği ifade edildi. Araştırmaya göre, bilim adamları 2000 ile 2008 yılları arasında kalp ve damar hastası olmayan 5878 kişide koroner arter kalsiyum skorlama (KAKS) tekniği kullanılarak ölçüm yapıldı. Ölçümlerden 5 yıl sonra kalp ve damar hastalıklarına yakalanma riski, iki araştırma modeline göre sınıflandırıldı. Birinci modelde kişilerin yaşı, ırkı, cinsiyeti, sigara kullanımı, hipertansiyon ve bunun için kullanılan ilaçlar ve kolesterol oranı göz önüne alındı. İkinci modeldeyse, birinci modeldeki unsurlara koroner damar kalsiyum skorlaması dahil edildi. İki modelin ortaya koyduğu sonuçları karşılaştıran araştırmacılar, ikinci modelin yani KAKS'ı göz önünde bulunduran modelin kalp ve damar hastalığı tehlikesini daha iyi haber verdiğini tespit ettiler. Bilim adamları kalp damarlarında biriken kalsiyumu saptamanın, kişinin kalp ve damar hastalıklarına yakalanma riskini önceden belirlemede daha verimli sonuç verdiğini ifade ediyorlar.”
Haber okundu ama çoğu kimse sorgulamadı…
“Sıkıysa, kolesterole yaptığınızı kalsiyuma da yapın, kalsiyum içeren besinleri de yasaklayın görelim” diyeceğim ama böyle bir şakayı bile ciddiye almış, ciddiye alabilecek araştırmalar ve araştırmacıların var olduğunu[6] zaten biliyorum. Bu nedenle öncelikle önemli bir hatırlatma yapmalıyız. Bu araştırmayı okuyan, damarlarda kalsiyum birimi olduğunu gören[7] ve kabul eden bazı kişileri uyarmalıyız! Uyarımız şu: Sakın ha, kandaki kalsiyum düzeyi ile istatistiksel bağlantılar kurup insanlara kalsiyum içeren besinleri filan yasaklamayın, kanda kalsiyum düzeyini düşüren çeşitli ilaçlar yapmayın; bizim düşüncemize damarlarda kalsiyum birikiminin, kan kalsiyum düzeyi ile hiçbir mantıksal bağlantısı yok. Bu durumun açıklamasını biz daha önce [8] defalarca yapmıştık. Hatırlarsanız ‘tüberküloz’ hastalarındaki akciğer filmlerine bir bakın ve mümkünse tüberküloz hastalarının akciğer filmleri üzerinde, kalsiyum lekelerinin nasıl oluştuğu üzerinde biraz düşünün[9], damar sertliğini (aterosklerozu) anlayacaksınız demiştik! Anlayanlar anladı, anlamayanlar için ise gerçekten yapacak bir şey yok…
Yani kan kolesterol düzeyi için yaptığınız saçmalığın bir tekrarını yeniden kalsiyum için lütfen yapmayın, ‘damarlarda kalsiyum birikiyormuş’ diye kalsiyum içeren besinleri yasaklamayın!
Konumuza dönersek, damarlarda kalsiyum ölçümü gerçekten çok önemli: Gerçekten kan damarlarında damar kireçlenmesi (ateroskleroz) oluşabiliyorsa, kişinin kan kolesterolü, tansiyonu, şekeri ne olursa olsun, özellikle kalp krizi geçiren hastaların damarlarında mutlaka, istisnasız bir şekilde kalsiyum birikimi mutlaka oluyor.
Oysa kardiyoloji dünyasının iddialarının birisi olan ‘kan kolesterol’ düzeyi ise tamamen istatistiksel zorlamalarla, mutlak değil rölatif risklerle dolu! Kalp krizi nedeniyle ameliyat olmuş kişilere baktığınızda kan kolesterol düzeyi ile doğrudan bir bağıntı kurmanız gerçekte imkânsız, hastaların yarısından fazlasında kan kolesterol düzeyinin normal sınırlar içinde olması bu nedenle kaçınılmaz.[10]
Damarlarda kalsiyum birikimi ise çok farklı!
Var olan nesnel ve fiziksel bir gerçek, görünür elle tutulabilir ve kalsiyum birikimi periyodik olarak izlenebilir!
Damarlarda kalsiyum birikimi ile ilişkili araştırmaların hepsi çok iyi, mükemmel bulgular.
Fakat bizim geçmişten gelen, eskimiş ve anlamı kalmamış insanlarımızın bilinçaltına kadar zorla işlemiş, açıklanması gereken bir sorun var!..
“Kandaki fazla kolesterol damarlarda birikiyor, damarları tıkıyor” cümlesi sizin kulaklarınızı rahatsız etmiyor mu? Damarlarda kalsiyum birikiminin oranını öğrendiğinizde, bu cümleyi işittiğinizde veya söylediğinizde artık sizler de rahatsız olmuyor musunuz?
Hala birileri hiç sıkılmadan, utanmadan nasıl oluyor da ‘damarlarda çok kolesterol biriktiğini’ söyleyebiliyor gerçekten anlamak mümkün değil. Bunca araştırmaya rağmen damarlarda biriken maddenin sadece kolesterol molekülleri olduğu söylenebiliyorsa ve bilgisizlik söz konusu değilse, burada iki ihtimal var, ikisi de birbirinden kötü! Fakat hangisinin daha kötü olduğunu gerçekten ben de bilmiyorum: Ya insanları gerçekten cahil, bilgisiz, aptal sanıyorsunuz ya da bilerek, isteyerek, kasten insanları bilgisiz, cahil bırakıyorsunuz! Hangisinin daha kötü olduğuna siz karar verin!
Neden insanlara damar sertliğine neden olan aterom plakları içindeki sadece kolesterolü (% 3) söylüyor, fakat damarlardaki kalsiyum (% 50) birikimini söylemiyorsunuz?
“Damarlarda kolesterol birikirmiş!”
Buyurun, ‘Halep oradaysa, arşın burada’ desem de bazıları için hiç fark etmeyecek.
Çünkü ‘damarlarda kolesterol birikir diyenler’ ya Halep’e hiçbir zaman gitmediler, ya da arşının ne olduğunu hala bilmiyorlar!...
Mevlüt Durmuş
Uzm.Biyolog
www.kolesterolmasallarblogspot.com
Kaynak ve Dipnotlar
[1] Scott M. Grundy, MD, PhD. (2001) Coronary calcium as a risk factor: role in global risk assessment. J Am Coll Cardiol, 2001; 37:1512-1515.
[2] http://kolesterolmasallar.blogspot.com/2010/01/siz-hangi-kolesterol-yalanna-inanmstnz.html
[3] Agatston; Kalsiyum skoru “0” olanların kalp krizi geçirme olasılığı “0”dır. (Cleveland Clinic Journal Medicine 49: Supp 3 – S-6-11, 2002)
[4] Tamar S. Polonsky et al (2010). Coronary Artery Calcium Score and Risk Classification for Coronary Heart Disease Prediction. JAMA. 2010;303(16):1610-1616. (Abst) http://jama.ama-assn.org/cgi/content/short/303/16/1610?rss=1
[5] http://www.hurriyet.com.tr/yasasinhayat/14557481.asp?gid=245
[6]Stephen Seely (1991) Is Calcium Excess in Western Diet a Major Cause of Arterial Disease? [Editorial], International J Cardiology 33(2):191-198 (Nov 1991) (Stephen Seely, Department of Cardiology, University of Manchester, The Royal Infirmary, Manchester M13 9WL, UK)
[7] Stephen Seely, kolesterol ilaçlarına karşı bir araştırmacı da olsa, kalsiyum alımı, fazla süt içilmesi gibi konularla damarlardaki kalsiyum birikimiyle ilişki kurmasına katılmıyoruz. Bu durumun diyetle alınan besinlerle ilişkili olduğunu düşünmüyoruz.
[8] Mevlüt Durmuş (2009). Kolesterol ve Akıl Oyunları. Hayykitap. İstanbul.
[9] http://www.iyibilgi.com/haber.php?haber_id=75664
[10] Adnan K. Chhatriwalla et al (2009). Low Levels of Low-Density Lipoprotein Cholesterol and Blood Pressure and Progression of Coronary Atherosclerosis. J Am Coll Cardiol. 2009;53:1110-1115, Gönderen Mevlüt Durmuş zaman: Çarşamba, Mayıs 05, 2010
Yaygın kanının aksine kolesterol tamamen zararlı bir madde değil. Vücutta üretilen kolesterol cinsel yaşamdan, sindirim sisteminin çalışmasına kadar önemli görevler üstleniyor. Kolesterol yokluğu bunamaya veya bazı psikolojik bozukluklara yol açabiliyor. Siyami Ersek Göğüs Kalp Damar cerrahisi Merkezi Eğitim ve Araştırma Hastanesi Kardiyoloji Klinik Şefi Doç. Dr. Mehmet Eren kolesterolle ilgili soruları yanıtladı.
Kolesterol nedir? Kanımızda bulunan balmumuna benzer bir yağdır. Kolesterol bir yandan karaciğerde üretilirken, bir yandan da besinlerden alınır. Et, süt ürünleri, yumurta gibi hayvansal kaynaklı besinlerde kolesterol bulunur; sebze, meyve, bitkisel yağlar ve tahıllarda bulunmaz. Kanda fazla miktarda olması zararlıdır. Ancak kolesterol hep kötü çağrışımları da akla getirmemeli. Aslında vücut için yararlı bir maddedir, vücutta hücre zarlarının oluşumunda ve bazı hormonların üretiminde bulunur.
Hiç olmaması neye yol açar? Kolesterol bazı hormonların yapımında yer alır. Mesela erkeklik hormonu testosteronun sentezinde rol oynar. Bu hormonun eksikliği kısırlığa, erkeklerde erkek karakterinin ve libidonun (cinsel isteğin) azalmasına yol açar. Benzer durum kadınlarda da söz konusudur. Hücrelerin zarında kolesterol bulunur. Yokluğu hücre bütünlüğünün bozulmasına ve fonksiyon kaybına yol açar. Beyin faaliyetleri için de kolesterol gerekir. Yokluğu bunamaya, psikolojik bozukluklara yol açabilir.
Kolesterol neden önemli? Kolesterol düzeyinin yüksek olması kalp-damar hastalıkları tehlikesini artırır. Kişinin kolesterol düzeyi ne kadar yüksekse, kalp hastası olma ihtimali de o kadar yüksektir.
Kolesterolün kaç çeşidi var? Öncelikle total kolesterol dediğimiz ana kolesterol vardır. Bunun da LDL (kötü kolesterol) ve HDL (iyi kolesterol) şeklinde iki alt birimi var.
Kötü kolesterolden başlayalım, neye yol açar? Adından da anlaşılacağı gibi vücut için zararlı kolesteroldür. Vücutta kolesterol karaciğerde yapılır, dolaşıma geçer ve tekrar karaciğer tarafından yıkılır. Karaciğerde yapılan kolesterol kötü kolesterol ile damarlara taşınır. Bunun düzeyi ne kadar fazlaysa, damarlara o kadar fazla kolesterol pompalanır. Sonuçta damar duvarında yağ plakları gelişir. Bu plakların büyümesi ve çatlayıp ani tıkanma yapması beslediği organlarda hasara yol açar.
Vücudunuzun çöpçüsü Peki iyi kolesterol nedir? Vücudumuz için yararlıdır. Bir nevi çöpçülük yapar, özellikle kalp damarlardaki kötü kolesterolü toparlayıp çöpe atar. Kötü kolesterol damar duvarında sertlik yapmaya başlayınca iyi kolesterol onunla savaşır. Kötü kolesterolü damar duvarından alıp tekrar karaciğere getirir ve orada yıkılmasını sağlar. Araştırmalar, bu tür kolesterolü yüksek olanların kalp damar hastalıklarına daha az yakalandığını gösteriyor.
Kötü kolesterolün yükseldiğini anlayabilir miyiz, belirtileri var mı? Hayır, hiçbir bulgu vermez. Kolesterolü yüksek olduğu halde hastanın hiçbir şikâyeti olmaz. Ancak yıllar sonra kalp krizi ya da felçle sorunun kaynağında kolesterol olduğu anlaşılır. Çünkü birikim bir günlük iş değildir, uzun yıllar içinde oluşan bir süreçtir. Damar içine oturan kolesterole plak diyoruz. Plağı damarın içine çökmüş yağ tabakaları şeklinde hayal edin. Bunlar zamanla sertleşir ve giderek damarın iç tabakasını bozarlar, iç çeperini daraltırlar. Sigara, hareketsizlik, şişmanlık da varsa bu süreç giderek hızlanır. Tıkanma bazen yavaş yavaş, bazen aniden olur. Aniden olması demek kalp krizi anlamına gelir.
Sağlıklı kolesterol düzeyleri ne olmalı? Sağlıklı denilebilecek kolesterol düzeyleri için kötü kolesterol (LDL) düzeyinin belli değerlerin altına indirilmesi önerilir. Bu değerler kişinin kalp ve damar hastalığı gelişme riskine göre belirlenir. Yani riski çok yüksek kişilerde olmayanlara göre sağlıklı sayılabilecek kolesterol düzeyi düşüktür. Kalp damar ya da şeker hastaları yüksek riskli gruptadır, bu kişilerde LDL düzeyi 100 mg/dl’nin altında olmalı. Bunun dışında yüksek tansiyon hastaları, sigara içenler, iyi kolesterolü (HDL) 40 mg / dl’nin altında olanlar, birinci derece akrabalarında kalp damar hastalığı olması, 45 yaşın üstünde olan erkekler, 65 yaşın üstünde olan kadınlar da risk altındadır. Bu faktörlerden en az üç tanesine sahip olanlar da yüksek risk grubunda. İki tane olanlar orta derece, 1 ya da hiç olmayanlar düşük risk grubuna girer. Orta derece risk grubuna girenlerde kötü kolesterol (LDL) düzeyi 130’un altında, düşük olanlarda da 160’ın altında olmalı.
Kolesterolü düşürmek için ilk kural: Sigarayı bırak! Sigara iyi kolesterolü düşürüp kötü kolesterolü yükseltiyor. Kolesterolün damar içinde birikmesine yol açan sigara, zamanla damarları tıkıyor. Günde üç-dört sigara içilmesi bile kalp kriziyle sonuçlanabiliyor.
Sigaranın kolesterole etkisi nedir? Çok olumsuz rolü var. Çünkü sigara, kolesterolün damar duvarında birikmesine ve biriken yağ plaklarının çatlayarak damarı tıkamasına neden olur. Aslında plağı kıran şey sigaranın içindeki nikotindir. Sigara içildiğinde nikotin, dilaltı ilacı etkisi yapar. Yani nikotin dilaltından emilerek hemen kana karışır. Emilen nikotin de kalp damarları içindeki plağı kırabilir. İşte bazı insanların sigara içerken, ya da içtikten birkaç dakika sonra kalp krizi geçirmesinin açıklaması budur.
Günde üç -dört sigara için de mi? Kesinlikle. Bazıları çok az sigara içtiğini söyler ve bunu da bir keyifmiş gibi göstermeye çalışır. Ancak insanların kendilerini bu şekilde kandırmamaları gerekiyor. Araştırmalar kalp krizi tehlikesinin gün içinde tüketilen sigara sayısı ile doğru orantılı olduğunu gösteriyor. Günde bir-dört arasında sigara içilmesi koroner kalp hastalığı riskini iki kat artırıyor. İçilen her sigara kalp krizi olasılığına bir adım daha yaklaştırıyor. Ayrıca bu söylediğimiz şey, içeriğinde nikotin bulunduran her tütün mamulü için geçerli. Mesela “Puroyu içime çekmiyorum, zararlı değil” gibi çok yaygın bir yanlış inanış var. Ama maalesef sigarayı içinize çekmemeniz sizi kurtarmıyor. Çünkü dilaltından emilen nikotin, kana karışıp damarlardaki kolesterol plaklarını kırarak kalp krizi geçirmenize ya da felç olmanıza neden olabilir. Ayrıca pasif içicilik de kalp krizi riskini artırıyor. Sigara bırakıldıktan üç -dört yıl sonra risk hiç içmeyenlerin seviyesine iniyor.
Diğer tetikleyiciler neler? Şeker hastalığı, kolesterol yüksekliğinin ayrılmaz arkadaşıdır. Şeker hastalığında kandaki şeker fazlalığı kolesterole dönüşür. Ayrıca şeker hastalarında damar duvarına kolesterolün birikmesi daha kolaydır. Ayrıca yağ ve karbonhidrattan zengin beslenme, alkol tüketimi, tiroid bezinin az hormon üretmesi, böbrek hastalıkları, karaciğer hastalıkları ve bazı ilaçlar kolesterol yüksekliğine yol açar.
Hareketsizlik ne kadar etkili? Hareketsiz yaşam kan dolaşımını azaltır, oksijen ve besinlerin hücrelerinize yeteri kadar ulaşmasını engeller. Kötü kolesterolü artırır, iyi kolesterolü düşürür. Kendinizi zayıf ve iyi hissediyor olabilirsiniz. Ama hareketsiz bir yaşam sürüyorsanız, kalp hastalıklarına yakalanma riskiniz şişman biriyle aynıdır. Hareketsizlik şişmanlığa, şişmanlık tansiyona, tansiyon da şeker ve kalp hastalığına neden olur.
Şişmanlığın kolesteroldeki rolü nedir? Biz doktorlara göre şişmanlığın tarifi, bel çevresinin kadınlarda 88, erkeklerde 102 santimi geçmesidir. Buna göbekli şişmanlık deriz. Tıbbi araştırmalar, artık bu sınırın üstünde olan kişilerin kalp krizi geçirmeye aday olduğunu kanıtladı. Şişman kişilerde insülin hormonuna karşı direnç gelişiyor ve insülin kandaki şekeri azaltamıyor. Böylece artan kan şekeri kolesterole dönüşüyor.
Neden bacak bölgesindeki yağlanma değil de, göbek çevresindeki tehlikeli? Göbek civarındaki şişmanlık karın içi yağlanmanın bir göstergesidir. Karın içi yağlanma da insülin direncine yol açar.
Stres kötü kolesterolü yükseltir mi? Stres hem yeme-içme alışkanlıklarını değiştirir hem de adrenalin denilen ve insüline zıt çalışan hormon seviyesini artırır. Böylece kötü kolesterol seviyesi artar.
Stres olumsuz etkisini nasıl gösteriyor? Stresin kelime manası gerilimdir. Vücut hayatta küçük streslerin üstesinden gelir. Gerek bedeni ve gerekse ruhsal streslerin dozu artarsa vücut karşı koymak için adrenalin hormonunu salgılatır. Adrenali şeker ve yağ metabolizmasını kötü yönde etkilediği için uzun dönemde damar sertliğini artırır. Kısa dönemde ise damar içindeki kanın basıncını ve damar duvarına yaptığı çarpma etkisini artırır, mevcut yağ plaklarını çatlatır ve ani atar damar tıkanmalarına yol açarak kalp krizi veya inmeye sebep olur. Stresin bu etkisi sigaraya benzer.
Kolesterol genetik mi? Kolesterol yüksekliği ailesel olabilir. Bu çok nadir görülür ve bazı genetik hastalıklarla birliktedir. Genellikle çocuk veya ergenlik döneminde kalp krizi geçirenlerde rastlanır. Aile hikayesi olan ve toplam kolesterol seviyesi 300 mg/dl üzerinde olan hastalarda ailesel kolesterol yüksekliğinden şüphelenmeli ve genetik araştırma yapılmalı. Ayrıca bu kişilerin birincil akrabaları da araştırılmalı.
‘Hastalar karaciğerim bozulur diye ilacı kesiyor, bu yanlış’ Kolesterol ilaçları hastaları damar tıkanıklığı riskinden koruyor. Ancak hastaların yarıdan fazlası ‘Karaciğerim bozulur’ korkusuyla ömür boyu kullanmaları gereken ilaçları bir yıl sonra kesiyor. Uzmanlara göre ilaçlar doktor kontrolünde kullanılırsa, gerekli tetkikler yapılırsa endişeler gereksiz. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Kardiyoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Zeki Öngen kolesterol tedavisini anlattı:
Kimler kolesterol riski taşıyor? Kilolu kişiler, sigara içenler, tansiyonu yüksek olanlar, şeker hastaları, ailesinde kalp-damar hastalığı olanlar, 45 yaşın üzerindeki erkekler ve 55 yaşın üzerindeki kadınlar kolesterol riski altında. Ancak saydığımız bu risk faktörlerinden birine sahip olmasa da, 20 yaşın üzerindekilerin kan kolesterol düzeylerini bilmesi ve bunun gerektirdiği bir yaşam tarzı benimsemesi lazım.
Kolesterol nasıl tedavi ediliyor? Kolesterolü etkili bir biçimde düşüren ilaçlardan yararlanıyoruz. Ancak tedaviye başlayanların yarıdan fazlası bir yıl sonra ilaçları almamak gibi bir hataya düşüyor. İlaç tedavisinin ömür boyu sürmesi gerektiği akıldan çıkarılmamalı.
İlaçların yan etkisi var mı? Hastalar en sık ‘Karaciğere zarar verir mi?’ diye endişe duyuyor. Biz kolesterol ilacını hastalar damar hastalıkları yüzünden hayatını kaybetmesin diye yazıyoruz. Eğer ilaçlar gerçekten zararlı olsaydı ilacı önermezdik. Kolesterol ilacının karaciğer üzerindeki yan etkisi sadece yüzde 1-2 oranında. Bu risk de çok yüksek doz ilaç kullananlarda ortaya çıkıyor. Geçen yıl yapılan bir değerlendirmede, ilaçların karaciğer üzerindeki yan etkisinin çok seyrek olduğu saptandı. O kadar ki, hastaların üç-altı ayda bir yaptırması gereken rutin karaciğer kontrollerinin gereksiz olduğu gösterildi. Yine de doktorun önerdiği aralıklarla karaciğer fonksiyon testi yaptırmakta yarar var. Bu basit bir kan alımıyla yapılıyor.
İktidarsızlığa yol açar mı? İlaçların böyle bir yan etkisi yok. Ancak hastalara “Sizde damar sertliği var. Ömür boyu ilaç kullanmanız gerekiyor” dediğimizde bu ruhsal bir gerginliğe yol açıyor. Gerginlik de cinsel isteksizliğe neden oluyor. İşte hasta tam bu sırada ilacı kullanmaya başladığı için yaşadığı cinsel sorunları ilaca bağlıyor.
İlaçlar gece yatarken mi alınmalı? Hepsi değil ama bir bölümü mutlaka gece yatarken alınmalı. Bu nedenle hasta kolesterol ilacını gece mi, gün içinde mi alacağını doktoruna mutlaka sormalı.
Domates suyu iç, sağlıklı kal Diyetisyen Seçil Kenar kolesterolü düşüren besinleri anlattı.
Sarımsak: İçinde bulunan besin öğeleri damar içinde pıhtılaşmayı engelleyerek koroner kalp hastalıklarının oluşma riskini azaltır. Her gün bir diş sarımsak yiyin.
Balık ve balık yağı: Damar içi tıkanıklarının azalmasında etkindir. İçeriğindeki omega-3 yağ asitleri yüksek antioksidan özelliğindedir. Haftada iki-üç kez balık tüketin. Somon, uskumru, ton, sardalya omega-3 bakımından zengin balıklardır.
Ceviz, fındık: Omega-3, E vitamini, magnezyum ve posa içeriklerinden dolayı haftada iki-üç kez altı-yedi fındık, iki-üç ceviz tüketin. Kilo alımına yol açacağı için miktarları abartmayın.
Yulaf, çavdar, tam buğday unu: Bol miktarda posa, B grubu ve E vitamini içerdikleri için kalp hastalıklarını önleyici özellikleri vardır. Yulaf gevreği; kepekli ekmek, makarna, pirinç ve bulgur tüketin.
Çay: Yeşil çayda bulunan polifenoller maddesi kalp hastalıklarına karşı korur. Günde dört-beş fincan yeşil çay için.
Alkol: Aşırı tüketimi kan trigliserid ve kan basıncının artmasına, kalpte aritmiye ve kanda potasyumun ve magnezyum düzeyinin artışına sebep olur. Ancak kalp hastalıklarından koruyan ’polifenol’ içerdiği için haftada bir ikikez kırmızı şarap tüketebilirsiniz.
Domates-karpuz: Her ikisi de antioksidan özelliği olan yüksek likopen içerir, kalp hastalıkları riskini azaltır. Her sabah bir bardak taze domates suyu içebilirsiniz.
Soya: B1, demir, çinko, fosfor, magnezyum sayesinde kötü kolesterolünün düşmesine yardımcı olur. Her gün 25 gram soya kalp hastalıkları riskini azaltabilir.
Ketentohumu: Doymamış yağ asitleri, potasyum ve posa içerir. İçeriğindeki E vitamini, omega-3 ve lignan kalp hastalıklarına karşı korur. Her gün 1 çorba kaşığı ketentohumu yoğurt, çorba gibi besinlerin içine konularak tüketilebilir.
Toplum için Bilgiler
1. KOLESTEROL NEDİR?
Kolesterol kanda dolaşan bir yağ maddesidir ve vücudumuzu oluşturan hücrelerin önemli bir yapı taşıdır. Kolesterol iki yoldan oluşmaktadır. Birincisi karaciğer yoluyla olup, bu vücudumuzdaki kolesterolün %75’ini oluşturur. Kolesterolün geri kalan %25’lik kısmı ise yediğimiz yiyecekler yoluyla meydana gelir. Kolesterolü kabaca iyi ve kötü kolesterol diye ikiye ayırabiliriz. Kötü kolesterol ya da LDL-K, kalp krizi ve inme sıklığını artırırken, iyi kolesterol ya da HDL-K ise kalp krizi ve inmeyi azaltmaktadır. Trigliserid ise kanda dolaşan diğer bir yağ maddesi olup, yüksekliği kalp krizi ve inme riskini artırmaktadır.
2. KOLESTEROL YÜKSEKLİĞİ NELERE YOL AÇAR?
Vücudumuzdaki hücrelerin fonksiyonlarını yerine getirebilmesi için kolesterole ihtiyacı vardır. Fakat bu kolesterol gereğinden fazla olursa damarların duvarlarında birikerek ‘aterosklerotik plak’ dediğimiz yapıları oluşturur. Bu plaklar zamanla büyüyerek damar boşluğunu daraltır. Bu daralma bazen yavaş, bazen de plağın yırtılıp kanla temasa geçmesi halinde hızlı olabilmektedir. Damar boşluğunun hızlı ya da yavaş daralması sonucu bu damar yapılarının beslemiş olduğu organlara yeterli kan gitmemekte, bunun sonucunda kalp krizi ya da inme gibi hayatı tehdit edici durumlar oluşmaktadır.
3. KOLESTEROL YÜKSEKLİĞİ NEDEN ÖNEMLİDİR?
Kan kolesterol düzeyinin yüksek olması kalp damar hastalığı riskini arttırır. Kişinin kolesterol düzeyi ne kadar yüksekse, kalp hastalığı olma ihtimali de o kadar yükselir. Türkiye’de erkek ve kadında birinci sırada gelen ölüm nedeni kalp damar hastalığıdır.
4. NORMAL KAN KOLESTEROL DÜZEYLERİ NE OLMALIDIR?
Kan total kolesterol, LDL-K ve HDL-K düzeyleri aşağıdaki gibi sınıflanır:
Total Kolesterol
Normal: 200 mg/dl’den düşük Sınırda yüksek: 200-240 mg/dl Yüksek: 240 mg/dl’den yüksek
LDL Kolesterol Normal: 130 mg/dl den düşük Sınırda yüksek: 130-159 mg/dl Yüksek: 160 mg/dl ve üzeri
HDL Kolesterol Normal: 40 mg/dl’den yüksek Yüksek: 60 mg/dl’den yüksek
5. HDL-K DE BİR KOLESTEROL OLDUĞUNA GÖRE NASIL İYİ KOLESTEROL OLABİLMEKTEDİR?
Kandaki kolesterollerin etkilerine bakıldığında, bunun cevabı kolaylıkla bulunabilir. LDL-K karaciğerde üretilmekte ve kana verilmektedir. Kana verildikten sonra bu LDL-K kan damarlarının duvarlarında birikmektedir. Damarlardaki bu birikintiler “aterosklerotik plak” olarak adlandırılmakta ve bunların büyümesi halinde damar boşluğu daralmaktadır. HDL-K, LDL-K’ün tam tersi etkiye sahiptir. Kanda dolaşan kolesterolü toplayıp, vücuttan atılmasını sağlamak üzere karaciğere getirmektedir. Böylece kan damarlarının kolesterolün zararlı etkilerine maruz kalmasını azaltmaktadır.
6. İYİ KOLESTEROL (HDL-K) - KÖTÜ KOLESTEROL (LDL-K) NEDİR?
Kolesterol karaciğerden hücrelere ve hücrelerden tekrar karaciğere kan yoluyla taşınır. Kolesterol ve diğer yağlar kanda erimedikleri için lipoprotein denen paketler halinde taşınırlar. Bunlardan kolesterolü taşıyanlar iki cinstir: Kötü kolesterol olarak bilinen LDL-K ve iyi kolesterol olarak bilinen HDL- K.
LDL-K kanda kolesterolü taşıyan başlıca pakettir. Kanda yüksek olduğu zaman damarların iç yüzüne yapışıp buralarda plaklar oluşturur. Kolesterol dışındaki bazı maddelerin de eklenmesiyle bu plaklar büyür ve bunlar üzerinde oluşan çatlaklarda oluşan pıhtılar damarları tıkar. Çağımızda çok yaygın olan bu hastalık “damar sertliği” olarak bilinir. Damar tıkanıklığı kalp damarlarında olmuşsa kalp krizine, beyin damarlarında olmuşsa felce neden olur.
Kandaki kolesterolün bir bölümü de HDL-K adı verilen paketlerin içinde taşınır. HDL-K damarlarda kolesterolün birikimini önler. Yapılan araştırmalar HDL-K’ü yüksek olan kişilerde kalp hastalığının daha az olduğunu göstermiştir. Türk Kardiyoloji Derneğinin yapmış olduğu araştırmalarda Türk toplumunda HDL-K değerinin düşük olduğu gözlenmiştir. Sigara içme ve şişmanlık iyi kolesterolü düşürür, düzenli egzersiz yükseltir.
7. İYİ KOLESTEROL YA DA HDL-K DÜŞÜK DEMEK İÇİN HANGİ DEĞERİN ALTINDA OLMASI GEREKMEKTEDİR?
HDL-K düşüklüğü için erkek ve kadınlarda farklı değerler vardır. Kadınlarda 50 mg/dl, erkeklerde 40 mg/dl’nin altında olması durumunda HDL-K düşüklüğünden bahsedilmektedir. Türk toplumunda genel olarak HDL-K değerleri daha düşük bulunmaktadır.
8. KOLESTEROL RİSKİ NASIL TAHMİN EDİLMEKTEDİR?
Önceki çalışmalarda daha ucuz ve kolay olduğu için riski belirlemede total kolesterol ölçülürdü. Artık LDL-K ve HDL-K değerlerine kolaylıkla bakılmaktadır. LDL-K değerlerindeki her 10 mg/dl’lik artış, kalp krizi riskini yaklaşık %20 oranında artırmaktadır. Buna karşılık HDL-K değerlerindeki yükseklikle birlikte kalp krizi riskinde azalma olmaktadır. HDL-K her 1 mg/dl’lik artış kalp damar hastalığı gelişme riskini %2-3 oranında azaltmaktadır.
9. YAŞAM TARZI DEĞİŞİKLİKLERİ KOLESTEROL DEĞERLERİNİ DÜŞÜRÜR MÜ?
Yağlı besinlerin azaltılması, sıvı yağların tercih edilmesi, aşırı kalorili yiyeceklerden kaçınılması, düzenli egzersiz yapılması, kilonun azaltılması gibi hayatımızda yapacağımız olumlu değişiklikler özellikle HDL-K’ü yükseltirken, trigliserid değerlerini düşürmektedir. Diyetimize dikkat edersek ve düzenli egzersiz yaparsak LDL-K değerlerinde %10 -15’lik bir azalma sağlayabiliriz.
10. KOLESTEROLÜN İLAÇLA TEDAVİSİ GEREKLİ MİDİR?
Yeterli diyete ve egzersize rağmen kan yağlarında hedeflenen değerlere çoğu zaman ulaşılamamaktadır. Bu durumda ilaç tedavisi gereklidir.
11. İLAÇLA TEDAVİDE HANGİ İLAÇLAR KULLANILMAKTADIR?
Kolesterolü düşürmek için birkaç çeşit ilaç kullanılmaktadır. Bunlar içerisinde statin olarak adlandırılan ilaçlar, en çok kullanılan ve bugün için LDL-K’ü en çok düşüren ilaçlardır. Bu ilaçlar karaciğerde kolesterol yapımını azaltarak etki gösterirler. Kullanılan dozlar LDL-K’de %25-50 azalma, HDL-K’de %5-10 oranında yükselme sağlar. Statinler dışında farklı ilaçlar da kullanılabilir. Özellikle kolesterolün bağırsaklardan kana geçişini azaltan ilaçlar (ezetimibe) popüler olmaya başlamıştır. Bu ilaçların özellikle statinlerle birlikte kullanımında LDL-K’de belirgin düşüşler izlenmektedir.
12. KOLESTEROL DÜŞÜRÜCÜ İLAÇLARIN BİRBİRLERİNE KARŞI BİR ÜSTÜNLÜĞÜ VAR MIDIR?
Bugün için LDL-K’ü en çok düşüren ilaçlar statinlerdir. LDL-K düşürücü etkiler bakımından bu ilaçlar arasında fark vardır. Şu an için önemli olan, hedeflenen LDL-K değerlerine ulaşmaktır. Bunun için kullanılan statinlerin dozları artırılarak ya da başka gruptan ilaçlarla (bağırsaktan kolesterol emilimini azaltan ilaçlar) birlikte kullanılarak istenilen hedefe ulaşılmaya çalışılmalıdır.
13. KOLESTEROL DEĞERİMİZ NE KADAR DÜŞÜK OLMALI? HERKES İÇİN BİR NORMAL YA DA ANORMAL DEĞER VAR MIDIR?
Tüm hastalar için belirlenen normal ya da anormal değer yoktur. Hastada kolesterol hastalığı dışındaki hastalıklarına bakılarak hedef LDL-K değeri belirlenir. Bunun yanında hastanın ileriki yıllarda kalp krizi geçirme riskini belirlemede kullanılan bazı tablolar vardır. Bu tablolara göre hastanın kalp krizi geçirme riski yüksekse, bu hastaların LDL-K değerlerinin daha düşük tutulması gerekir. Sadece kolesterol yüksekliği olanlarda hedef değer, LDL-K’ün 160 mg/dl’nin altında olmasıdır. Diyabeti (şeker hastalığı), koroner kalp hastalığı gibi hastalığı olanlarda LDL-K değerinin 100 mg/dl’nin altında olması yeterli görülse de, artık bu değerler daha da aşağı çekilmektedir. Diyabeti ve koroner kalp hastalığı olan hastalarda LDL-K hedef değeri daha da düşük olup, 70 mg/dl hatta daha da düşük olması gerektiği yönünde yapılmış çalışmalar vardır. İstenilen LDL-K değerleri ve kalp krizi geçirme riski konusunda doktorunuzla ayrıntılı olarak görüşmeniz önerilir.
14. HDL-K DÜŞÜKLÜĞÜNDE NE YAPILMASI GEREKMEKTEDİR?
HDL-K düşüklüğü olan hastaların yapması gereken ilk şey, yaşam tarzında değişikliğidir. Uygun ve yeterli beslenmenin yanında egzersiz ve sigaranın bırakılması kolesterol değerlerinde olumlu değişikliklere yol açmaktadır. Kolesterol yüksekliğinin tedavisinde sık kullanılan ilaçlardan olan statinler, HDL-K değerlerinde sadece %5–10 mg/dl’lik artış sağlarken, sigaranın bırakılması HDL-K değerlerini %15-20 oranında yükseltmektedir. Niasinler bugün için HDL-K’ü en çok arttıran ilaçlar olup, HDL-K değerlerini %45 oranında yükseltebilmektedir. Bu grup ilaçlar 2009'dan beri Niaspan ve Niascor adıyla Türkiye'de de bulunmaktadır.
15. BALIK YAĞI YA DA VİTAMİN İLAÇLARININ KOLESTEROLÜ İYİLEŞTİRİCİ ETKİLERİ VAR MIDIR?
Balık yağı kullanımında HDL-K’de kısmi bir iyileşme olmaktadır. Daha önceleri oldukça popüler olan vitaminlerin bugün için kalp hastalıklarını önlemede bir etkisi olmadığı bilinmektedir.
16. HANGİ SIKLIKLA KAN KOLESTEROL DEĞERLERİME BAKTIRMALIYIM?
Doktorunuzun ek önerisi olmadığı sürece 20 yaş üstü insanların en az 5 yılda bir kolesterol değerlerine baktırmaları önerilmektedir.
17. TRİGLİSERİD NEDİR? NORMAL DÜZEYLERİ NE OLMALIDIR ?
Trigliserid yağın doğada bulunduğu şeklidir. Kolesterol gibi hem vücutta yapılır hem de besinlerle alınır. Trigliserid düzeyi yüksek olanlarda kalp hastalığı riski artmaktadır. Kan kolesterol düzeyi ile kalp hastalığı ilişkisi daha belirgin olduğundan, ikinci sırada hedef alınan kan yağıdır.
Trigliserid Düzeyleri Normal: 150 mg/dl’den düşük Sınırda yüksek: 150- 199 mg/dl Yüksek: 200- 499 mg/dl Çok yüksek: 500 mg/dL ve üzeri
18. NEDEN KAN YAĞLARI BAZI KİŞİLERDE DÜŞÜK BAZILARINDA YÜKSEKTİR?
Kan Kolesterol ve trigliserid düzeyleri kalıtsal ve çevresel faktörlerin bir bileşimidir. Yağların emilimi, karaciğerde işlenmesi, yapılması, hücreler tarafından kullanılması, hücreler yıkıldıktan sonra karaciğer tarafından geri alınması çok karmaşık olaylar zinciridir. Bu zincirin çeşitli halkalarında doğuştan oluşabilen farklılıklar, kişilerin kan yağları düzeylerinin de farklı olmasına yol açar. İkinci önemli faktör de beslenme şeklidir. Günlük besin tüketimindeki yağ miktarı, kişinin kalıtsal özelliklerine göre değişebilen oranlarda kan düzeylerini belirler.
19. KOLESTEROL DÜZEYİ TOPLUMLAR ARASINDA FARKLILIK GÖSTERİR Mİ?
Çeşitli toplumların ortalama kolesterol değerleri farklıdır. Bu farklılıkta o toplumu oluşturan kişilerin kalıtsal özellikleri yanında, beslenme tarzı da rol oynar. Diyetlerinde doymuş yağ oranı fazla olan toplumların ortalama kan kolesterol düzeyleri, yağ tüketimi düşük olanlara göre daha yüksektir. Bu nedenle bu toplumlardaki kalp damar hastalığı sıklığı da daha yüksektir.
20. KAN KOLESTEROL DÜZEYİNİN DÜŞÜRÜLMESİ KALP DAMAR HASTALIĞI OLASILIĞINI AZALTIR MI?
Kan kolesterol düzeyinin diyetle veya ilaçlarla düşürülmesi, kalp hastalığı bulunmayanlarda hastalık oluşumunu azaltırken, kalp hastalığı bulunanlarda yaşam süresini uzatmaktadır. Toplum olarak beslenme tarzını değiştirmeyi başarabilen ve ortalama kolesterol düzeyi düşen toplumlarda kalp damar hastalığı sıklığı azalmıştır.
21. KALP DAMAR HASTALIĞINA YOL AÇAN DİĞER RİSK FAKTÖRLERİ NELERDİR?
Yaş: 45 yaşın üzerindeki erkeklerde ve 55 yaşın üzerindeki kadınlarda kalp damar hastalığı daha sıktır.
Aile hikayesi: 1. derece erkek yakınlarında 55 yaş öncesi, 1. kadın yakınlarında 65 yaş öncesi kalp hastalığı olan veya kalp hastalığından ölenlerde kalp hastalığı daha sıktır.
Sigara
Tansiyon yüksekliği: Kan basıncının 140/90 mm Hg’nın üzerinde olması
Şeker hastalığı
Şişmanlık: Kilonun boya göre fazla olması, vücuttaki yağın daha çok karın bölgesinde toplanması kalp hastalığı tehlikesini arttırır. Bel çevresinin erkeklerde 102 cm’den, kadınlarda 88 cm’den fazla olması riski yükseltir.
Bu risk faktörleri bulunan kişilerde birlikte kanda kolesterol veya trigliserid yüksekliği varsa kalp hastalığı riski katlanarak artar.
22. BESİNLERDEKİ YAĞ ÇEŞİTLERİ NELERDİR VE BUNLAR KAN KOLESTEROL DÜZEYİNİ NASIL ETKİLER?
Besinlerdeki yağlar; doymuş, tekli ve çoklu doymamış yağ asitleri içeren yağlar olmak üzere 3 çeşittir. Katı yağlarda doymuş yağlar, sıvı yağlarda doymamış yağlar fazladır. Diyetteki doymuş yağlar ve kolesterol kan kolesterol düzeyini arttırırlar. Doymuş yağlar en fazla hayvansal yağlarda bulunur. Koyun eti, sığır eti, yağlı sütten yapılmış süt ürünleri, sert margarinler doymuş yağların en çok bulunduğu besinlerdir. Sıvı yağlarda ise doymamış yağ asitleri bulunur. Ayçiçeği yağı, mısır özü yağı gibi yağlarda çoklu doymamış yağ asitleri, zeytin yağında da tekli doymamış yağ asitleri bulunur
23. SAĞLIKLI BİR DİYETTE YAĞLAR NE ORANDA BULUNMALIDIR?
Günlük toplam kalorinin %30’u yağlardan alınmalıdır. Bu miktar erkek için günde 55-70 gr, kadın için 50-60 gr yağ alınması demektir. Doymuş, çoklu doymamış ve tekli doymamış yağlar eşit oranda bulunmalıdır.
24. KALP HASTALIĞINDAN KORUYUCU BİR DİYETİN ÖZELLİKLERİ NELERDİR?
Kilosu olması gerekenden fazla olan kişiler toplam kalori alımını azaltıp, hareketlerini arttırarak kilo vermelidirler. Kilo artışı kolesterol yükseltici bir faktördür.
Etlerdeki görünen yağlar pişirilmeden önce ayrılmalı, sakatat tüketimi çok azaltılmalıdır.
Sosis, salam, sucuk gibi işlenmiş et ürünleri doymuş yağları fazla içerdiğinden az tüketilmelidir.
Tavuk, hindi ve balık eti koyun ve sığır etine tercih edilmeli. Kızartma yerine ızgara, haşlama, buğulama gibi pişirme şekilleri kullanılmalıdır.
Balık eti kalp sağlığı açısından en yararlı ettir. Ancak balık yağını ilaç olarak almak doktorunuz tarafından tedavi olarak verilmemişse önerilmez. Karides ve kabuklu deniz hayvanları kolesterolden zengindir.
Tahıl, sebze ve meyve tüketimi arttırılmalıdır. Bu besinler yağdan fakir vitamin ve posadan zengindirler. Eriyebilen posanın kolesterolü düşürdüğü çeşitli araştırmalarda gösterilmiştir. Yulaf, çavdar, fasulye, bezelye, pirinç kabuğu, turunçgiller, çilek eriyebilen posadan zengindir. Kepek, havuç, turp, lahana, karnabahar, meyve kabukları ise erimeyen posa içerirler, bu tür posanın kolesterol üzerine etkisi yoktur, ancak bağırsakların normal çalışmasını sağlar.
Tam yağlı sütten hazırlanmış süt ürünleri yerine az yağlı veya yağsız sütten hazırlananlar tercih edilmelidir. Eti az yiyen kişilerin peyniri fazla tükettikleri görülmüştür. Ülkemizde sık tüketilen tam yağlı beyaz peynir ve kaşar peynirde doymuş yağ oranı yüksektir. Az yağlı peynir ve yoğurtlar tercih edilmelidir.
Pasta, krema, dondurma çoğunlukla doymuş yağlar ve yumurta sarısı içerdiğinden az tüketilmelidir.
Haftada 3 veya 4 den fazla yumurta yenmemelidir. Yumurta sarısı kolesterolden zengindir. Yumurta beyazı protein içerdiğinden daha çok tüketilebilir.
25. KOLESTEROLÜ DÜŞÜRMEK İÇİN YAĞDAN FAKİR DİYET UYGULAMA DIŞINDA NELER YAPILABİLİR ?
Sigara, kolesterolün damar duvarında birikmesine ve biriken yağ plaklarının çatlayarak damarı tıkamasına neden olduğundan bırakılmalıdır. Sigara içilmesi kandaki iyi kolesterol düzeyinin azalmasına neden olur. Fizik aktivitenin arttırılması kötü kolesterolün düşmesini, iyi kolesterolün yükselmesini sağlar. Günlük en az 30 dakika sürecek yürüyüş kalp hastalığı riskinizi azaltacaktır. Az miktarda alınan alkolün iyi kolesterol düzeyini yükselttiği çeşitli araştırmalarda gösterilmiştir. Ancak bu şekilde yükseltilen iyi kolesterolün kalp damar hastalığından koruyucu etkisi bilinmediğinden ve alkolün bilinen diğer zararlı etkilerinden dolayı kalp hastalığından korunmada alkol kullanımı önerilmez.
Diyet ve diğer yaşam tarzı değişikliklerine rağmen kolesterol veya trigliserid düzeyleri istenen düzeylere indirilemezse, hekimler tarafından verilen ilaçların kullanılması gerekir. Kalp krizi veya felç geçirmiş hastaların çoğunluğu bu tür ilaçları kullanmakta ve hastalıklarının tekrarlanması önlenmektedir
26. KOLESTEROL DÜŞÜRÜCÜ DİYET, YAŞAM TARZI DEĞİŞİKLİKLERİ VEYA İLAÇLAR NE KADAR SÜREYLE UYGULANMALIDIR?
Kolesterol yüksekliği büyük ölçüde çağımızın yaşam tarzına ve yanlış beslenmeye bağlı olarak ortaya çıkmış olduğundan, doğru beslenme ve diğer yaşam tarzı değişiklikleri çocukluk yaşlarından uygulanmaya başlanmalı ve hayat boyu sürmelidir. Toplumumuzdaki kalp hastalığı salgını ancak bu şekilde durdurulabilir. Kalp damar hastalığı veya felç geçirmiş veya çok sayıda risk faktörü olup, hasta olma tehlikesi yüksek olup, kolesterol düzeyleri diyet ve diğer önlemlerle istenen düzeylere düşürülemeyen hastalar, doktorlarının gerekli gördüğü ilaçları yaşam boyu kullanarak kalp hastalığı risklerini azaltabilirler.
27. ÇOCUKLARDA DA KOLESTEROL HASTALIĞI OLABİLİR Mİ?
Ateroskleroz erken yaşlarda başlayabilir. Beslenme düzeni ve ailevi kolesterol hastalıkları kolesterol değerlerini yükseltebilir. Özellikle çocukluk döneminde beslenme alışkanlıklarının düzeltilmesi, şişmanlıktan kaçınılması, şeker hastalığının araştırılması ve gerekiyorsa gerekli önlemlerin alınması (diyet, egzersiz ve ilaç) faydalı olabilmektedir.
28. ÇOCUKLARDA KOLESTEROL DEĞERLERİNİN BİR SINIRI VAR MIDIR?
2- 19 yaş arası çocuklarda kolesterol değerleri
Total kolesterol
- < 170 mg/dl kabul edilebilir değer
- 170 -199 mg/dl ara değerler
- 200 mg/dl ve üzeri yüksek değerler olarak kabul edilmektedir.
LDL kolesterol
- < 110 mg/dl kabul edilebilir değer
- 110 – 129 mg/dl ara değerler
- 130 mg/dl ya da üzeri değerler yüksek olarak kabul edilmektedir.
29. YAŞAM TARZIMDA DİYET DE DAHİL OLMAK ÜZERE HERHANGİ BİR DEĞİŞİKLİK OLMAMASINA RAĞMEN KOLESTEROL DEĞERLERİMDE YÜKSEKLİK OLDU. NEDEN?
Zaman içinde kolesterol değerlerinde ölçümler arasında fark olabilir. %10 değerindeki bir değişiklik vücuttaki biyolojik değişkenliğe bağlanabilir.
30. DOKTORUM KOLESTEROL DEĞERİMİN YÜKSEK OLDUĞUNU SÖYLEMESİNE RAĞMEN HERHANGİ BİR İLAÇ TEDAVİSİ BAŞLAMADI. NEDEN?
Kolesterol değerlerinde ölçülen zaman dilimleri arasında fark olabilir. Bu nedenle doktorunuz kolesterol ölçümünüzü tekrarlatabilir. Doktorunuz kolesterol dışındaki diğer risk faktörlerinizi de göz önüne alarak ilaç başlamamış olabilir.
31. BEN KOLESTEROL HASTAYIM. ÇOCUKLARIMIN DA KOLESTEROL HASTALIĞI OLMA İHTİMALİ VAR MIDIR?
Kolesterol hastalıklarının bazı formlarının ailesel geçişli olma özelliği vardır. Bunun riskini öngören bazı çalışmalar mevcuttur. Eğer böyle bir riske sahipseniz çocuklarınızın kolesterol değerlerine baktırmanız pratik ve güvenilir bir yol olacaktır.
32. BAZI YAYINLARDA VE PROGRAMLARDA ÇOKÇA BAHSEDİLEN DOYMUŞ VE DOYMAMIŞ YAĞLARDAN BAHSEDİLMEKTEDİR. BUNLARIN ANLAMI NEDİR? BU YAĞLARIN HEPSİ ZARARLI MIDIR?
Doymamış yağlar genelde bitkilerden elde edilmiş olup, kolesterol yüksekliği olan hastaların tercih etmesi gereken yağlardandır. Doymuş yağlar hayvansal yağlar olup, bunlar kalp damar hastalığını artırıcı özelliğe sahiptir.
33. BİTKİSEL YÖNTEMLER VE VİTAMİN HAPLARI KOLESTEROL DEĞERLERİNDE İYİLEŞME SAĞLAYABİLİR Mİ?
Daha önceden de söylenildiği gibi bu yöntemler yararlı olabilir. Kullanmadan önce mutlaka doktorunuzla görüşmeniz gerekmektedir. Bazı bitkisel maddeler kolesterol düşürücü ilaçların içerdiği maddeleri içermektedir. Bu konuda dikkatli olmak gerekmektedir.
34. TEREYAĞI YERİNE MARGARİN KULLANMAM KOLESTEROL DEĞERLERİMİ DÜŞÜRÜR MÜ?
Gerek tereyağı gerekse margarin içerdikleri yağ bakımından zengindir. Her ikisinin de fazla miktarda tüketilmesinden kaçınılmalıdır. Margarinlerin özellikle doymamış yağlardan zengin olanı tercih edilmelidir.
35. KOLESTEROL HASTALIĞI ŞİŞMAN İNSANLARIN HASTALIĞI MIDIR?
Kolesterol değerleri genelde fazla kilolu insanlarda zayıf insanlara göre daha yüksektir. Fakat zayıf insanlar da kolesterol hastası olabilirler.
36. TÜKETTİĞİMİZ BAZI YİYECEKLERİN ÜZERİNDE DÜŞÜK KOLESTEROL İÇERİYOR DENMEKTEDİR. BUNLAR DAHA GÜVENİLİR MİDİR?
Düşük kolesterol içeriği demekten kasıt yağ miktarı ise bu doğru olabilir. Ama bu besinlerin içerdiği yağ cinsi zararlı olan doymuş yağlar olabilir. Kolesterol miktarıyla birlikte hangi yağ cinsinin içerdiğinin bilinmesi gerekmektedir.
37. KOLESTEROL DÜŞÜRÜCÜ İLAÇ KULLANIYORUM. DOLAYISIYLA BESLENMEME YİNE DE DİKKAT ETMEM GEREKİYOR MU?
Kolesterol yüksekliğini tedavi ederken başlangıçta yaşam tarzı değişiklikleri önerilir. Eğer doktorunuz tarafından mutlaka kullanılması gerektiği söylenmedikçe kolesterol ilaçlarının yaşam tarzı değişiklerinin önüne geçmesi tavsiye edilmez. Bu nedenle kolesterol düşürücü ilaç kullanıyor olsanız da mutlaka beslenmenize dikkat etmeniz gerekir.
38. YUMURTANIN KOLESTEROLÜ FAZLA YÜKSELTMEDİĞİ SÖYLENTİSİ DOĞRU MUDUR?
Bunun cevabını kısa bir hesap işlemiyle arayalım: Bir yumurtanın içerdiği kolesterol miktarı 213 miligramdır. Günlük önerilen kolesterol miktarı ise 300 miligramdır. Cevap ortada!!
39. ERKEKLERİN KOLESTEROL DEĞERLERİNE KADINLARDAN DAHA FAZLA DİKKAT ETMESİ Mİ GEREKİYOR?
Menopoz öncesi döneme kadar östrojen dediğimiz hormonlar, kadınlarda kolesterol değerlerinin daha iyi değerlerde kalmasına yardım eder. Menopozdan sonra ise işler tam tersine döner. Menopoz sonrası kadınlar diyetlerine dikkat etseler, düzenli egzersiz yapsalar da kolesterol değerlerinde istenilen değerleri sağlamakta zorlanırlar.
40. KADIN DOĞUM DOKTORUM MENOPOZ SONRASI BANA HORMON TEDAVİSİ VERMEYİ PLANLAMAKTADIR. BUNUN KOLESTEROL DEĞERLERİ ÜZERİNE ETKİSİ NEDİR?
Menopoz sonrası hormon tedavisinin kan yağları üzerine kısmen olumlu etkisi olsa da, hormon tedavisi sonrası kalp damar hastalık riski artmaktadır. Doktorunuz tarafından zorunlu görülmedikçe kan yağlarının düzeltilmesi ya da kalp hastalığı riskinin azaltılması amacıyla hormon tedavisi önerilmez.
41. STRES KOLESTEROLÜ YÜKSELTİR Mİ?
Stresin direkt olarak kolesterolü yükseltici etkisi yoktur. Fakat strese bağlı olarak yaşam şeklindeki değişiklikler kolesterolü yükseltebilir (depresyona bağlı aktif yaşamın azalması, aşırı kalorili ve yağlı yiyeceklerin tüketilmesi, sigara alkol gibi madde tüketiminin artması…)
42. SİGARA KOLESTEROLÜ YÜKSELTİR Mİ?
Sigara hem kolesterolü yükselterek hem de çok daha farklı etki mekanizmalarla kalp hastalığı riskini artırır.
43. KORONER ANJİYOGRAFİ SONRASINDA DAMARLARIMDA TIKANMA OLDUĞU SÖYLENDİ. TEDAVİ İÇİN ÇOK MU GEÇ KALDIM?
Kalp damar hastalığı olanlarda bu hastalıklarının tekrarlama riski, olmayan insanlara göre 5-7 kat artmıştır. Ancak bu her şeyin bittiği anlamına gelmez. Kalp damar hastalığı olan hastalar, kolesterol düşürücü ilaç tedavisinden fayda görmektedir. İlaçla birlikte diyetimize dikkat ettiğimizde bu risk azalmaktadır.
44. KOLESTEROL DÜŞÜRÜCÜ İLAÇLAR KASLARIMIZA ZARAR VERİR Mİ?
Kolesterol düşürücü ilaçların bazı istenmeyen yan etkileri vardır. Özellikle yüksek dozlarda kullanıldığında kas sistemini etkileyebilir. Bu zararlı etkilerin görülme riski oldukça azdır.
Tedaviye başlarken başlangıçta kas enzim (CK) değerlerine bakılmalıdır. Bilinen bir kas hastalığı olup olmadığı mutlaka sorulmalıdır. Yine aynı gruptan ya da farklı gruptan kolesterol ilaçlarının birlikte kullanımı bu riski artırmaktadır. Aşırı egzersiz yapmanın yan etkiyi artırıcı bir etkisi olduğu düşünülmemektedir. Çok sık kullanılan statin grubu ilaçların, bu yan etki riski açısından birbirlerine üstünlükleri yoktur.
45. KOLESTEROL DÜŞÜRÜCÜ İLAÇLARIN KASLARIMA ZARAR VERDİĞİNİ NASIL ANLAYABİLİRİM / ENGELLEYEBİLİRİM?
Belirti olarak kaslarımızda ağrı, güçsüzlük aksi ispatlanana kadar kullanılan ilacın kas sistemine olan yan etkisi olarak değerlendirilmelidir. Şikayetlerle birlikte CK değerlerinde anlamlı yükseklik olması da bunu destekler. Şikayet yoksa kas enzimlerinin yıllık takibi yeterlidir.
İlacın yan etkisi çıktığında mutlaka ilaç tedavisi kesilmelidir. Takiplerde şikayetlerin azalması, CK değerlerinin düşmesi halinde ilaç kullanımı gerekli ise dikkatli bir şekilde tekrar başlanılabilir. Daha ayrıntılı bilgi için mutlaka dokturunuzla görüşmeniz gerekir.
Kas şikayetleri olmadan CK değerlerinde hafif orta düzeyde artış olduğunda tedaviye devam etmeli ve en kısa zamanda doktorunuzla görüşmelisiniz.
46. DOKTORUM BÖBREK FONKSİYONLARIMDA HAFİF BOZULMANIN BAŞLADIĞINI SÖYLEDİ. KOLESTEROL İLACI KULLANMAKTAYIM. BU İLAÇLAR BÖBREKLERİMİ DAHA FAZLA BOZAR MI?
Kolesterol ilaçları normal böbreklerde herhangi bir bozulmaya neden olmaz. Hafif, orta derecede böbrek fonksiyon bozukluğu olanlarda, hatta diyalize giden hastalarda dahi bu tür ilaçlar kullanılabilir. Özellikle ileri derecede böbrek yetmezliği bulunan hastalarda, böbrek dışı yan etkilerin çıkma riski biraz artabilir. Bu konuda dikkatli olmak gerekir.
47. KOLESTEROL DÜŞÜRÜCÜ İLAÇLAR SİNİRLERDE HARABİYETE NEDEN OLUR MU?
Kolesterol düşürücü ilaçlar sinir sistemini etkilemez. Beyin fonksiyonları üzerine yan etkisi yoktur.
48. KOLESTEROL DÜŞÜRÜCÜ İLAÇLAR KARACİĞERİMİ ETKİLER Mİ?
Kolesterol düşürücü ilaçlar özellikle yüksek dozlarda kullanılırsa karaciğeri olumsuz yönde etkileyebilir. Ancak bu yan etki oranı oldukça düşüktür. Genelde ALT/AST dediğimiz karaciğer fonksiyon testleriyle takibi yapılır. Statinlerin bu yan etki açısından birbirlerine bir üstünlüğü yoktur. Şikayet yoksa 6 ay-yıllık takipler yeterlidir.
49. ALKOL KULLANANLAR KOLESTEROL DÜŞÜRÜCÜ İLAÇ KULLANABİLİR Mİ? ÖZELLİKLE KARACİĞER ÜZERİNE ÖNEMLİ YAN ETKİLERİ OLUR MU?
Hafif–orta derecede alkol tüketimi kolesterol ilacı kullanımına engel değildir. Fakat gerek vücuttaki bireysel farklılıklar, gerekse bu ilaçlarla birlikte başka ilaçların kullanımı gerektiğinde dikkatli olunmalıdır.
50. KARACİĞERİMDE YAĞLANMA OLDUĞU SÖYLENDİ. ALKOL KULLANMIYORUM. KOLESTEROL DÜŞÜRÜCÜ İLAÇ KULLANABİLİR MİYİM?
Alkole bağlı olmayan karaciğer yağlanmalarında kolesterol düşürücü ilaçlar kullanılabilir.
51. KOLESTEROL DÜŞÜRÜCÜ İLAÇ KULLANDIKTAN SONRA KARACİĞER ENZİMLERİMDEN ALT/AST’DE BELİRGİN YÜKSELME OLDU. BUNLAR KARACİĞERİMDE CİDDİ HASARI MI GÖSTERMEKTEDİR? TEKRAR İLAÇ KULLANABİLECEK MİYİM?
Kolesterol düşürücü ilaç kullanırken sadece ALT ve AST’deki yükselmeler karaciğerde geriye dönüşü olmayan bir hasarın olduğunu göstermez. Bunun yanında karaciğer fonksiyonlarını gösteren diğer testlere ihtiyaç vardır. Eğer diğer testler karaciğerinizde bozukluğu gösteriyor ve ilaç kullanımı dışında bunu açıklayabilecek bir şey bulunamıyorsa ilaç tedavisi kesilmelidir. ALT ve AST’de normalin üst sınırının 3 katından fazla yükselmeler önemlidir. Bu durumda ilaç kesilmeli ya da doz azaltılmalıdır. Bu tür yan etki geliştiğinde mutlaka doktorunuzla görüşmeniz gerekir. alıntı;tdk.org.tr
İşyerimizin Tarım Ve Köy İşleri Rize İl
Müdürlüğü ES - 53 – 0020 Numarası İle
BİRTAT – 1959’DAN BERİ.
Önemlidir. |
||||
|
|
||||
